بنیاد ایران‌شناسی

شعبه سنندج

اماکن تاریخی

عمارت امجد

این بنا در بافت قدیم محله جورآباد و در خیابان صلاح الدین ایوبی شهر سنندج قرار دارد. هرچند محله جورآباد در آغاز دوره صفوی محله ایی فقیرنشین بوده، ولی در اوایل دوره قاجار ساختار اجتماعی آن تغییر کرده است و در این محله خانه‌هایی مانند این بنا ساخته شده است. عمارت امجد به سفارش میرابوطالب، تاجر اصفهانی و باچیره دستی و مهمارت معماران و استادکاران اصفهانی در سال 1271ه.ق ساخته شده است. گفتنی است بنا شامل تالار تشریفات که برای ایام محرم و عزادارای امام حسین (ع) تعبیه شده بود و نبز بناهای مسکونی دیگر بود که بعدها دچار تغییرات و دگرگونیهایی و بویژه در قسمت جنوبی شد.

فضاها و اتاقهای سه دری و پنج دری در دو طبقه، گچبریهای پرکار با نقوش اسلیمی و درجوار آن نقاشیهایی متاثر از نقاشی غربی، قاب بندیهای سقف حسینیه با نقاشیهای منحصر بفرد، پنجره‌هایی با شیشه‌های رنگی و سایر عناصر تزیینی بکار رفته در بخشخای مختلف این عمارت از جمله خصوصیات بارز آن بحساب می‌آید که این بنا را ازجمله مهمترین بناهای تاریخی استان کردستان از لحاظ تزینات معماری قرار داده است.

در نمای بنا، تزیینات آجرکاری خففته وراسته خوبی کار شده است. این ساختمان دارای حیاطی حوضی مستطیل شکل و سنگ فرش تخته پوش سنندجی است. همانگونه که اشاره گردید ویژگی بارز بنا نقاشیها و گچبریهای پرکار و پرنقش و نگار در فضای تالار شاه نشین است. ترکیب نقاشی و گچبری در این بنا، آنرا از دیگر آثار تاریخی متمایز نموده و میتوان گفت این بنا از نظر تزیینات گچبری و نقاشی در منطقه غری کم نظیر است. (زراعی، 1392: 203)

خانه احمدزاده

این ساختمان در ضلع شمالی بلوار شهید نمکی شهر سنندج واقع شده است. زمان ساخت بنا به دوران حکومت پهلوی اول بر میگردد. بنا دارای یک حیاط چهار گوش کوچک است و ساختمان آن، در چهار طبقه با نمای جنوبی و تزیینات آجر تراش بسیار زیبا و پرکار در قسمت نمای اصلی آن است. با اینکه بنا دارای یک حیاط در ضلع جنوبی است، ولی نوع معماری آن بیشتر تحت تاثیر معماری منطقه غرب است که بهترین عبارتی که برای این سبک میتوان بکار برد سبک کردستانی است. ویژگی بارز این سبک ایوانهای ستوندار است ویژگی که در بنای احمدزاده نیز رعایت شده است. ساختمان در چهار اشکوب و با رون جنوبی و مصالح بوم آورد ساخته شده است. نمای ساختمان از لحاظ تزیینات آجری در نوع خود بی نظیر است.

اگرچه زمان ساخت این بنا به دوره پهلوی اول برمیگردد، ولی اهمیت آن به لحاظ انتقال از معماری دوره قاجار به دوره پهلوی درخور توجه است. این بنا نشانگر تحول و تغییر رویکرد معماری از دوره قاجار به دوره پهلوی است. ویژگی شاخص آن قرار گرفتن حیاط در مقابل بخش مسکونی چهارطبقه بناست. تفاوت آشکار آن با معماری دوره قاجار این است که توجه ویژه ایی به نماسازی و اجرتراشی در نمای ساختمان شده است، در حالی که داخل بنا، عاری از هرگونه تزیینات است. نکته دیگر اینکه پنجره‌ها و بازشوها با قوسهای ابرویی ایجاد شده و بازشوها در لبه بیرونی نمای بازشوها نصب شده و فضای داخل پنجره‌ها از داخل اتاقها مورد استفاده قرار گرفته است. راه پله دسترسی به طبقات هم بجای اینکه در راهروهای مختلف در انتهای آنها با ارتفاع زیاد تعبیه گردد، در یک راهرو ورودی مرکزی تعبیه و با نرده‌های چوبی محافظت شده است. بنا در زمان ساخت بلندترین ساختمان شهر سنندج بحساب می‌آمده است. نکته مهم دیگر در ارتباط با این ساختمان، بخش فوقانی و بهارخواب آن است که در سه طرف ایوان ستوندار یا بعبارتی غلام گردش دارد که یادآور عمارت خسروآباد با نگاهی جدیدتر و به روزتر از گذشته است. بنا اثر استادکارن معمار سنندجی و به سرپرستی معمار میرزا محمود موسس غفاری و اکبر موسوی بوده است. در این بنا اصول استاتیکی و ایستایی با مصالح بنایی یا سنتی زیبایی رعایت شده است. بااینکه در اثر راکتهای هواپیماهای عراقی در جنگ عراق و ابران، بناهای پیرامونی آسیب بسیاری دیدند، ولی خوشبختانه استحکام و ایستایی این بنا را در برابر لرزشهای حاصله از برخورد راکتها حفظ نمود.

نقل قولهای مختلفی در باره هدف از ساخت بنا بیان شده است. بویژه گروهی معتقدند که صاحب این ساختمان تاجری بازاری بوده و آنرا بعنوان مهمان سرا برای تجار و بازاریانی که به سنندج در آمد و شد بودنند ساخته است. البته تعدا طبقات و اتاقهای عمارت هم این موضوع را تایید میکند. بهرصورت ساختمان تا یک دهه پیش در اختیار ورثه احمدزاده بوده که در سالهای 1383و 1384 بخشهای عمده ایی از آن توسط میراث فرهنگی استان کردستان تملک و کارهای مرمتی آن هم همزمان شروع گردید. (زراعی، 1393: 362)

خانه متوسل

این بنا در بافت قدیمی شهرسنندج و در انتهای محله میان قلعه و نزدیک رودخانه دره بیان واقع شده است. بعبارتی اکنون در ضلع شمالی بلوار تازه تاسیس بر روی رودخانه دره بیان و درکنار منزل مجتهدی و حمام دوخزینه قرار دارد. خانه متعلق به خانواده متوسل است و اکنون توسط اداره میراث فرهنگی کردستان تملک شده و ر فهرست آثار ملی نیز به ثبت رسیده است. بر اساس شواهد و اظهار نظر یکی از وراث بنا، خانه متوسل قدمتی بیش از 120 سال دارد. آقای متوسل معتقد است که ارسی آن حدود سی سال پیش از جا کنده و بجای آن بازشو و پنجره‌های فلزی تعبیه کرده اند.

خانه دارای یک حیاط مرکزی است. تابستان نشین و زمستان نشین کوچکی در دو سوی حیاط بنا گردیده است. اگرچه از ساختمان همین وضعیت موجود باقی مانده است، ولی بنظر میرسد در گذشته ساختمان بمراتب بزرگتری بوده است. یک حیاط آن به اضافه بخشهای عمده ایی از فضاهای مسکونی بنا تخریب و بجای آنها واحدهای مسکونی جدید ساخته شده است. جبهه شمالغربی بنا بصورت دو طبقه است که طبق همکف آن دو اتاق نسبتا بزرگ و یک آشپزخانه و دو راهرو بلند دارد که یکی در قسمت ورودی به داخل خانه و اتاقها و دیگری ورود به آشپزخانه است. این ساختمان دارای ارسی زیبایی بوده که متاسفانه از بین رفته ولی آثار بازشوها و پنجره‌هایی آن هنز باقی مانده است. قاب بندی سقف به سبک سنندجی بوده است و بر روی کتیبه درهای ان، ترکیب قوراه بری چوبی با طرح اسلیمی و شیشه‌های رنگی است. دار داخل اتاقها، تاقچه‌ها و بخاری دیواری تعبیه شده است. بنظر میرسد که طبقه اول بنا بخش باقیمانده ساختمان قدیمی که در اواخر دوره قاجار طبقه دیگری به آن اضافه گردیده است.

تزیینات آجرکاری بصورت خفته در پشت بغل قوسها از آثار عمده تزیینی باقی مانده است. ارسیهای و بسیاری از آثار گچبری و کتیبه‌های فوقانی بازشوها در طول سالیان دچار تخریب شده است. (زراعی، 1393: 233)

خانه آیت الله مردوخ

این بنا درر جنب بازار محله قطارچیان و در کوچه مردوخ در شهر سنندج واقع شده است. خانه دارای مساحت تقربی 1100متر مربع است که در دو طبقه و زیرزمین و به شیوه معماری دورنگرای دوره قاجار ساخته شده است. بنا بصورت دو بخش اندورنی و بیرونی ساخته شده است که بخش بیرونی آن بدلایل مختلف تخریب شده و امروزه اثری از آن باقی نمانده است. بخش اصلی (اندورنی) بنا، با الگوی ساخت سه دری- سه قسمتی در اطراف شاه نشین ساخته شده است. ایوان ستوندار گچبری شده در طبقه فوقانی آن جلوه و ابهت خاصی به بنا بخشیده و حکایت از ترکیب معماری بومی و مناطق مرکزی ایران است.

نوع دسترسی به فضاهای داخلی، حکایت از پیروی بنا از الگوهای ثابت معماری ایرانی دارد. صحن بزرگ و وسیع با انبوه درختان، بنا را ازدید افراد نامحرم در بیرون خانه محفوظ میدارد. در حیاط چهارگوش، راه پله ورودی از دو سوی تالار شاه نشین، راه دسترسی به فضاها را معین کرده است. بر روی راهروها اتناقهای گشوار در دو سوی ایوان ستوندار چوبی ایجاد شده است.

از تزیینات وابسته به معماری بنا میتوان به گچبریهای داخلی و خارجی بر روی سرستونهای بنا اشاره کرد که شامل نقشهای مختلفی همچون برگ انگوری، ابزار دالبر، ستون گرد و کله قلابی در فضای شاه نشین؛ نقشهای گیاهی در سرستون ایوان است. گره چینی زیبا و پرکار چوبی کتیبه درها و پنجره‌ها از دیگر تزیینات قابل توجه بناست. ترکیب قواره بری در کتیبه بازشوها و شیشه‌های رنگی داخل بنا جذابیت خاصی را به آن بخشیده است. لازم به ذکر است که این بنا دارای فضاهای سردر، دالان ورودی طولانی، اتقهای مخصوص سرایداری بوده که متاسفانه توسط مالکیت بعدی تخریب و تغییرات زیادی در این بخشها بوجود آمده است.

این خانه جزو دسته دوم خانه‌هایی ثروتمندان و بازاریان شهر سنندج است. در این ساختمان آب جاری وجود داشته و سیستم دفع فاضلاب آن سنتی بوده است. هرچن که تاریخ دقیق ساخت بنا مشخص نیست، ولی احتمالا زمان ساخت ان به اواسط دوره قاجار بر میگردد و وجه تسمیه آن از مالکیت آیت الله شیخ محمد مردوخ کردستانی عالم و مورخ سنندجی گرفته شده است. البته بنا در اصل متعلق به شخص دیگر بوده است که توسط آیت الله مردوخ خریداری شده است. (زراعی، 1393: 196)

عمارت وکیل

عمارت وکیل از جمله باشکوه ترین عمارت‌های شخصی سنندج است. این عمارت در ابتدای خیابان کشاورز (وکیل سابق) و در بافت محله قدیمی قطار چیان قرار دارد. این عمارت ملک موروثی و شخصی خانواده وکیل که از صاحب منصبان حکومتی شهر و از اعتبار و شهرت خاصی بر خور دار بوده می‌باشد. قسمت اصلی مجموعه در اواخر دوره زندیه توسط حاج محمد رشید بیگ وکیل بنا نهاده شده و سایر قسمت‌ها نیز به مرور زمان به مجموعه اضافه گردید. این عمارت در سال 1310ه.ق در حال تخریب بوده که در این سالها با همت امان الله خان وکیلی که وارث عمارت بوده بطور کلی تعمیر گردیده که تا به امروز نیز به همین وضعیت باقی مانده است. عمارت شامل سه مجموعه بزرگ در سه حیاط است که دو بخش آن دارای حیاط مرکزی و فضاهای پیرامون است و بخش سوم نیز یک تالار بزرگ سرپوشیده همراه با فضاهای پیرامون آن می‌باشد (زارعی 1392: 324-328) . همانطور که ذکر گردید مجموعه دارای سه عمارت مجزا ودر عین حال مرتبط به هم است که هر کدام به یکی از پسران وکیل اختصاص یاقته و با این نامها شناخته می‌شوند: عمارت وکیل الممالک، عمارت وکیل المک و عمارت وکیل السلطان. عمارت وکیل الممالک دارای یک حیاط مرکزی با اتاق‌های پیرامون در 2 طبقه است. این عمارت قدیمی ترین بخش مجموعه نیز به حساب آمده که کمتر دچار تغییرات شده است. لازم به ذکر است که یکی از زیبا ترین ارسیهای سنندج که ساخته استاد عبدالله نجارباشی است در داخل تالار تشریفات این عمارت نصب گردیده است. تالار تشریفات عمارت وکیل الممالک تا سال 1366خورشیدی دارای یک کلاه فرنگ با شکوه بوده که در این سال دچار حریق شده و تخریب گردید. عمارت وکیل الملک از جمله عمارتهای مجموعه است که کامل بازسازی شده است. تفاوت این عمارت با دو عمارت دیگر در این است که این عمارت فاقد حیاط بوده و سالن مرکزی سرپوشیده آن نقش حیاط عمارت را بازی کرده است. عمارت سوم به نام عمارت وکیل السلطان که اکنون در جنب خیابان کشاورز است تا حدود زیادی به لحاظ قرار گیری تالار روبه باغ شبیه عمارت وکیل الممالک است. (همان)

عمارت ملالطف الله شیخ الاسلام

عمارت در بافت قدیم شهر سنندج و در جوار قلعه حکومتی (سنَه دژ) و در خیایان امام خمینی و کوچه حبیبی قرار دارد. عمارت را ملالطف الله شیخ الاسلام که حاکم شرع سنندج در دوره قاجار (زمان حکومت ناصرالدین شاه، 1291) ساخته است. بنا درای سه قسمت یا سه حیاط اصلی به نام‌های حیاط بیرونی (تالار تشریفات)، حیاط اندرونی و حیاط بیرونی یا سوم است. پس از فوت شیخ الاسلام بانی بنا، این عمارت سه بخشی به سه برادر به نامهای سالار سعید، سالار فاتح و سالار مفخم واگذار گردید. سالار سعید و وارث حیاط اصلی نماینده مجلس دوره رضا شاه بوده است. در سال 1388اداره آموزش و پرورش بنای سالار سعید را خریدرای تا اینکه در سال 1354 شمسی با تهمیداتی به عنوان موزه باستان شناسی سنندج تغییر کاربری یافته که تا به امروز نیز این کارکرد ادامه داشته است. بخش اندرونی که وارث آن سالار فاتح بوده تا قبل از انتقال اداره کل میراث فرهنگی استان کردستان به ساختمان خیابان پاسدارن به عنوان محل اداره مذکور اختصاص یافته بود. حیاط تشریفات (عمارت سالار سعید) دارای ورودی جداگانه ایی است که این ورودی در دوره پهلوی دوم به مجموعه الحاق گردیده است. ساختمان اصلی عمارت سالار سعید از دو بخش زیرزمین که یک قسمت به صورت حوضخانه و قسمت دیگر تالار تشریفات یا سالن برگزاری اجتماعات است که بر روی حوضخانه قرار گرفته است. زیباترین قسمت این تالار ارسی بزرگ هفت لنگ آن است که در نوع خود بی نظیر است. بنابر نقل قولها این اثر بی نظیر ساخته استاد حبیب الله نسا از ارسی سازان معروف سندجی است که ساخت آن بیش از 3سال طول کشیده است. این ارسی از حدود 42هزار قطعه چوب و شیشه ساخته شده است و در نوع خود ازجمله بزرگترین و پرکارترین ارسی‌های کشور است. از جمله تزیینات جالب توجه دیگر این بنا تزیینات گچ بری و آینه کاری به صورت ترکیبی در اتاق شاه نشین بنا ست. متاسفانه قسمت زیبای دیگر این عمارت سقف کلاه فرنگی آن بوده که در اوایل دوره پهلوی و همزمان با تملک عبدالمجید خان سنندجی (سالار سعید) تخریب و به صورت مسطح و در نهایت به شیروانی تبدیل گردیده است. (زارعی، 1393: 78-82)

عمارت مشیردیوان

عمارت مشیر دیوان نیز از جمله بناهای محله قدیمی سَرتَپولَه سنندج است. این عمارت در ضلع شرقی خیابان شهدای سنندج قرار دارد. این ساختمان با نام بانی آن یعنی میرزا یوسف مشیر دیوان که از رجال سرشناس و از وزرای ایالت کردستان در زمان قاجار بوده شناخته شده است. عمارت یکی از آثار مسکونی اعیانی دوره قاجار در سنندج است و درای پنج حیاط و فضاهای مختلف با کاربریهای متفاوت است که البته در دهه‌های اخیر تغییرات و تخریب‌هایی در آن انجام گرفته است. با توجه به معماری یکدست بنا احتمالا ساخت عمارت در یک زمان صورت پذیرفته است. حیاط اصلی آن مستطیل شکل بوده که در چهار ضلع آن فضاهای مختلفی ساخته شده است. پلان حیاط به صورت یک ایوانی بوده که بر روی ایوان کلاه فرنگی تعبیه شده است. ستونهای ایوان چوبی و روی آن طرح طنابی گچ کاری شده است. از جمله قسمتهای زیبای این عمارت سر در با شکوه و پرکار آن با نقشه نیم هشتی است که حالت دعوت کنندگی و شوکت و ابهت خاصی به بنا بخشیده است. این عمارت نیز دارای حمامی با پلان مستطیل شکل است با تزیینات ارسی و آهکبری است. زیبا ترین حیاط این عمارت از میان حیاط‌های پنج گانه حیاط اندرونی آن با پلان هشت و نیم هشت است. تزیینات متنوع این عمارت شامل ارسی، حجاری سنگی، مقرنس، گچبری، کاشیکاری، قاب بندی و آهک بری با طرح‌های عمدتا اسلیمی و به ندرت گره چینی است. آب مورد استفاده این عمارت توسط قنات مشیر دیوان با تنبوشه‌های سفالی از ارتفاعات غربی شهر سنندج و روستای سَرنوی سنندج تامین می‌شده است که هم اکنون این قنات در اختیار استانداری کردستان است. (زارعی، 1392: 314-316)

عمارت آصف

عمارت آصف در ضلع شمالی خیابان امام خمینی شهر سنندج واقع شده است. این بنا در بافت قدیمی شهر و محله سرتوپوله و در مجاورت بناهایی همچون بقایای"سنَه دژ"، عمارت ملالطف الله شیخ الاسلام و عمارت مشیر دیوان قرار دارد. عمارت آصف به شماره 1822 در فهرست آثار ملی بثبت رسیده و هم اکنون تحت عنوان خانه کرد (موزه مردم شناسی) تحت تملک میراث فرهنگی استان کردستان است.

هرچند که بانی اولیه این عمارت بطور دقیق مشخص نیست، ولی بر اساس برخی نقل قولها، بانی آن از خاندان امجد بوده که در دوره صفوی در سنندج ساکن بوده اند. بعدها میرزا رضای وزیر، پدر علی نقی لشکر نویس معروف به آصف اعظم آنرا تملک نموده و تغییرات اساسی را در کل مجموعه ایجاد کرد. عمارت در میان اهالی سنندج به عمارت آصف یا آصف وزیری مشهور و شناخته شده است. نامگذاری آن به خانه کرد بدلیل آن است که این عمارت بخشی از مجموعه بزرگ خانه کردی است که علاوه بر عمارت آصف، شامل عمارت مشیردیوان، خانه امیرارسلان آصفی؛ بقایای زمین و خانه سادات (معروف به زندان) است. بر اساس شواهد و مدارک معماری، ساخت عنمارت آصف در سه دوره شکل گرفته است؛ دوره اول، همزمان با اواخر عصر صفوی، بخش شمالی عمارت یعنی تالار اصلی و فضاهای پیرامون آن شاخته شدند. در دوره دوم، نیمه اول دوره قاجار، فضاهای ضلع غربی و شرقی حیاط، حمام و منزل علی خان سرهنگ به عمارت الحاق گردید. در دوره سوم، حوالی سالهای 1313-1316، فضاهای اندورنی و سردر ورودی کنونی ساخته شد.

این مجموعه بزرگ در حدود چهار هزار مترمربع عرصه و اعیانی دارد و در زمره عمارتهای اعیانی شهر سنندج محسوب میگردد. عمارت دارای چهار حیاط است:1-حیاط اصلی بیرونی، 2-حیاط مطبخ،3- حیاط اندورنی و 4 – حیاط مستخدمین. مهمترین قسمت عمارت حیاط اصلی آن است که دارای نقشه مستطیل شکل و یک ایوانی و یادآور معماری سبک اصفهانی است. در داخل حیاط آب نمای بزرگی در مقابل تالار اصلی قرار گرفته و درکنار آن باغچه برزگی که به چهار بخش تقسیم شده ایجا گردیده است. در ضلع شمالی این حیاط، تالار اصلی با ایوان ستوندار چوبی و سرستونهای مقرنس کاری شده قرار دارد. در دو سوی فضای تالار دو راهرو با سردر‌های تو در توی دو اشکوبه ایجاد شده است. تالار تشریفات بنا نیز دارای ایوران ستوندار با ارسی پرکار است و ازجمله بخشهای زیبتی بنا محسوب میشود. تالار اصلی به فرم چهار طاقی است و گنبدی آن را مسقف نموده است. با دقت به تصاویر قدیمی میتوان دریافت که این ایوان قبلا بصورت کلاه فرنگی بوده که احتمالا در اواخر دوره قاجار در نتیجه تغییرانی که صورت پذیرفته، تبدیل سقف ایوان به کلاه فرنگی در این دوره رخ داده است. وضعیت تالار اصلی نشانگر معماری دوره صفوی آن است. بویژه در سال 1381هنگام مرمت این قسمت از عمارت، دو قطعه مشبک گره چینی در تالار اصلی کشف گردید که سبک آنها قابل مقایسه با آثار گره چینی نمونه‌های دوره صفوی است. بخش شرقی عمارت معاصر با تالار اصلی است ولی تاریخ احداث بخش غربی عمارت به سال‌های اوایل حکومت پهلوی باز میگردد. پوشش سقف فضاهای ضل شرقی تالار در طبقه همکف به روش تیرپوش و فضاهای فوقانی به صورت طاق تویزه است. بخش ضلع غربی حیاط اصلی که احتمالا در زمان تملک بنا توسط میرزا رضای وزیر یا میرزا علی نقی آصف به مجمعه الحاق شده با سایر قسمت‌های بنا تفاوت دارد. این فضا دارای ایوانی سراسری با ستون‌های آجر چهار ضلعی است. در پشت این ایوان سراسری، یک تالار ارسی با طرح اسلیمی وجود دراد که بر روی یکی از لنگه‌های آن تاریخ 1323قمری نوشته شده است. سردر ورودی بنا با نمای آجر به شکل نیم هشتی و متاثر از سبک باروک ایرانی است. همچنین در بخش غربی ارسیهای زیبایی تعبیه شده است. درکل در این عمارت، تزیینات معماری مانند گچبری، آینه‌کاری و کار چوب به چشم میخورد. از جمله قسمت‌های جالب توجه بنا حمام آن است که در ضلع جنوبی قرار دارد. از تزیینات زیبای این حمام ستون‌های سنگی حجاری شده طنابی شکل، تزیینات آهکبری در تمامی بخشهای حمام و کاشیکاری یکرنگ در ازاره حمام سرد است. (زارعی، 1392: 318-322)

عمارت خسروآباد

عمارت و چهارباغ خسروآباد در ضلع شرقی بلوار خسروآباد (بلوار شبلی) شهر سنندج و بعبارتی در فاصله خیابانهای کشاورز و بلوار خسروآباد واقع شده است. عمارت در مجاورت گورستان قدیمی شهر سنندج به نام تپه شرف الملک یا شیخ محمد باقر غیاثی قرار دارد (مظهری، 1381: 20-21). عمارت خسروآباد درزمان احداث در فاصله یکصد قدمی شهر قرار داشته، ولی اکنون جزی از شهر سنندج بحساب می‌آید. عمارت خسروآباد بعنوان محلی ییلاقی مورد استفاده والیان اردلان و بویژه امان الله خان بوده است (وقایع نگار کردستانی، 1381: 32). این منطقه از سنندج بدلیل خوش آب و هوا بودن از دیرباز مورد توجه حکام اردلان بوده تا اینکه در دوره قاجار و همزمان با حکومت ففتحعلیشاه چهرباغ و عمارت خسروآباد در محل کنونی بنیاد گردیده است.

عمارت مجموعه بزرگی است که براساس یک برنامه زمانی ازپیش طراحی شده ساخته شده و شامل؛ ساختمان سردر، قصر اندرونی، حیاط مطبخ، حمام، اصطبل، اندورنی شمال غربی، فضاهای ضلع جنوبی ساختمان، سردر و فضاهای ضلع جنوبی قصر که همگی پیرامون یک حوض مرکزی شکل گرفته اند. در مرکز حیاط حوض بزرگ چلیپایی شکل قرار دارد. مهمترین قسمت عمارت خسروآباد، قصر آن است. بنایی باشکوه که دارای ویژگیهای معماری منحصر بفردی است. درنگاه نخست چند طبقه بنظر میرسد، ولی در سه طبقه طراحی و ساخته شده است.

ساختمان عمارت خسروآباد یک بنای باشکوه آجری است و همین مسئله موجب شده است که تزیینات غالب آن، تزیینات آجری باشد. از دیگر تزیینات این عمارت، ارسی سازی و کار تزیینات چوبی است. طرح ارسیهای آن، اسلیمی و قوراه بری است. درها بصورت قاب بندی و با طرحای زیبا ساخته شده است. گچبری و کاربندی از دیگر تزیینات بارز این ساختمان است. تزیینات گچبری داخل قصر با کارهای فوق العاده از طرحهای گل و بوته و اسلیمی دوره قاجار است. طرحهای مشبک گچبری با نقشهای مشابه در سقف گنبد قصر کار شده است.

آب مورد نیاز عمارت خسروآباد، از قناتی بهمین نام تامین میشده است. بودن اغراق قنات خسروآباد یکی از بزرگترین قناتهای شهر سنندج بوده که مظهر آن در دره هفت آسیاب در دامنه کوه آبیدر قرار داشته است. (زارعی، 1393: 53-60)

بازار سنندج

بازار قدیمی شهر سنندج با نقشه ایی مستطیلی با بیشتر بازارهای ایرانی که به صورت خطی هستند متفاوت است. این بازار با الهام از بازار پیرامون میدان نقشه جهان اصفهان ساخته شده است. نام قدیم بازار بازار علاف‌ها ست. در مرکز بازار میدان بزرگی قرار داشته که در اثر خیابان کشی در اوایل حکومت پهلوی از بین رفته است. از چهر دروازه قدیم بازار سه دروازه آن امروزه باقی است. تاریخ ساخت بازار به زمان سلیمان خان اردلان در سال 1046ه.ق بر می‌گردد. سلیمان خان که از طرف شاه صفی به عنوان والی کردستان منسوب شده بود این بازار و قلعه حکومتی را در شهر سنندج احداث نمود. این بازار در دوره حکومت امان االله خان در دوره قاجار مرمت شده است.

قلعه سنه دژ

ازجمله مراکز حکومت در شهر سنندج کهندژ این شهر است. این مرکز حکومتی مجموعه ایی از از بناهای دولتی را شامل شده که سلیمان خان اردلان آن را در سال 1046ه.ق احداث نمود. این قلعه مرکز ایالت کردستان بوده که در متون تاریخی از این قلعه بسیار یاده شده است. مهم ترین عنصر این کهندژ برج و باروی آن است که متاسفانه این قسمت و سایر قسمت‌های عمده دژ ازبین رفته است.

کتیبه و نقش برجسته تنگی ور

محل این اثر در 45 کیلومتری شمال غرب شهرستان کامیاران و در حدود 500متری شمال غربی روستایی به همین نام است. خط کتیبه به خط میخی آشوری است که در یک طاق نما با ارتفاع 120و پهنای 170 و عمق 35 سانتی متر حجاری شده است. در ضلع غربی طاق نما نقش برجسته انسانی به طول نیم متر و عرض 35 سانتی متر حک شده که احتمالا سارگن دوم شاه آشور است. کتیبه دارای 50 سطر بوده و در آن شاه آشور پس از ستایش خدایان آشور به شرح فتوحات و لشکرکشی‌هایش می‌پردازد.

گورستان زاگرس سنندج

این گورستان به طور اتفاقی و در حین عملیات احداث جاده در شهرک زاگرس سنندج در دامنه کوه آبیدر کشف گردید. داده‌های به دست آمده از کاوش 10گور این گورستان نشان از تدفین مردگان به سبک هزاره اول ق.م است.تعدای از اجساد به صورت تاق باز ئر گورهایی که سنگ چین شده و با توسط تحته سنگ‌های لاشه ایی پوشیده شده بود قرار داشتند. در بخی گورها بیش از یک جسد قرار داده شده. اشیای به دست آمده از این گورها سفالینه در اشکال مختلف و اشیا و ابزارآلات آهنی و مفرغی است.

غار کرفتو

غار در شهرستان دیواندره از استان كردستان واقع شده است. این غار باستانی در 72 كیومتری شرق شهرستان سقز و شمال شرق شهر دیواندره قرار گرفته است. غار كرفتو جزو غارهای آهكی و طبیعی می‌باشد كه در ادوار مختلف مورد استفاده و سكونت انسان تغییر حالت داده و به صورت معماری صخره‌ای در چهار طبقه و در دل كوه حفر گردیده است.

مستشرقین و محققین بسیاری از غار كرفتو بازدید و نقشه‌هایی از آن تهیه و ارائه نموده اند از جمله دمرگان، راولینسون، كرپورتر، خانیكف و فون‌گال كه كرپورتر نقشه‌ای از غار تهیه می‌نماید. در مقالاتی كه توسط محققین به چاپ رسیده بدلیل وجود كتیبه‌ای یونانی بر سر در ‌یكی از اطاقهای طبقه سوم معماری صخره‌ای از آن به عنوان معبد هراكلس (هركول) نام برده شده و در ترجمه كتیبه مذكور آمده كه در آنجا هراكلس سكونت دارد باشد كه پلیدی در آن راه نیابد.

ستون فقرات غار حدود 750 متر طول دارد و شعبات فرعی متعددی از آن منشعب میگردد. در مدت سكونت انسان این غار دستخوش تغییرات و دچار دگرگونیها و دخل و تصرفاتی شده و توسط حجاران ماهر و هنرمند به زیبایی هر چه تمامتر فضاهایی در مدخلهای غار تراشیده و اطاقها، راهروها و دالانهای متعددی بوجود آورده‌اند كه در میان غارهای دست‌كن ایران از معماری كاملی برخوردار است. ورودی غار از دامنه كوه حدود 25 متر ارتفاع دارد كه در گذشته راهی نسبتاً سخت و دشوار در كمر كوه هدایت بازدیدكنندگان را بعهده داشته كه در حال حاضر با پلكانی فلزی به راحتی بازدید كننده می‌تواند به دهانه ورودی غار دسترسی داشته باشد.

بطور كلی در معماری صخره‌ای غار چهار طبقه قابل شناسایی است كه از اهمیت ویژه‌ای در این نوع معماری برخوردار است. در معماری صخره‌ای غار علاوه بر ایجاد اطاقها و راهروهای عبوری سعی نموده‌اند ارتباطی بین اطاقها بوجود آورده و همچنین نورگیرها و پنجره‌هایی به سمت فضای بیرونی و مناظر طبیعی ارتفاعات مجاور غار تعبیه نموده اند، بر دیوارهای غار در بعضی از اطاقها نقوشی بصورت استلیزه از حیوان-انسان و گیاه حجاری كرده‌اند كه بیشتر جنبه آئینی داشته است. این غار در سال 1379 موردگمانه‌زنی قرارگرفت كه با توجه به بررسی باستانشناسی در محوطه بیرون و داخل غار آثاری از دورانهای مختلف بدست آمده و كشف تراشه‌های سنگی در طبقه چهارم و محوطه بیرون غار میتواند نشانه‌ای از استفاده انسان در دوران پیش از تاریخ از این غار باشد. همچنین نمونه سفالها و اشیاء بدست آمده ادامه سكونت انسان را در طول دوران تاریخی (اشكانی و ساسانی) و دروان اسلامی یعنی قرون ششم تا هشتم هجری قمری مسجل مینماید.

غار کرفتو (اسناد میراث فرهنگی پایگاه زیویه-کرفتو)

قلعه زیویه

بی شک یکی از مهمترین آثار تاریخی نه تنها کردستان بلکه ایران قلعه زیویه است. این اثر بر روی تپه ای طبیعی در فاصله تقریبی 48 كیلومتری جنوب شرقی شهر سقز و یك كیلومتری شمال روستایی موسوم به همین نام، در مختصات جغرافیایی 36 درجه و 15 دقیقه و 62 ثانیه عرض شمالی و 46 درجه و 41 دقیقه و 36 ثانیه طول شرقی و ارتفاع 1651 متری از سطح دریا قرار گرفته است

نام زیویه برای اولین‌بار در سالنامه‌های آشوری متعلق به سارگن دوم، شاه مقتدر آشوریان آورده شده و از تهاجمات و یورش‌های ایشان برای سركوب اقوام ساكن در این منطقه در حوالی قرن هشتم ق.م، مطالبی بیان گردیده و اشاره شده که در طی این جنگها علاوه بر شكست شاه ماننایی، پایتخت ایشان، ایزیرتو تصرف و دو قلعه مهم و مركزی آنها بنام زیبیه یا ایزیبیه و آرمائیت نیز به آتش كشیده شده است. قریب به اتفاق محققین و باستان‌شناسان را عقیده بر این است كه زیبیه یا ایزیبیه ذكر شده در سالنامه‌های مذكور همین زیویه فعلی است. بخشهای برجای مانده این قلعه عبارتند از: راه‌پله سنگی ورودی قلعه، راه پله ستون‌دار، حیاط سنگفرش، اطاقها و انبارهای متعدد تالار ستوندار و .... ، البته از برج و باروی قلعه به دلیل ویرانی كامل آن، مدارك خاصی به دست نیامده است.

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩8

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی، خیابان ایران شناسی، شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات